शिक्षणव्यवस्था दिवसेंदिवस रस, गुणवत्ता आणि प्रभाव का गमावत आहे?
प्रस्तावना
शिक्षण हे कोणत्याही बलवान राष्ट्राचे मूलभूत आधारस्तंभ आहे. ते केवळ माहिती देत नाही, तर विचार घडवते, चारित्र्य निर्माण करते आणि भावी नेतृत्व घडवते. तरीही आज अनेकांच्या मनात एक प्रश्न निर्माण झाला आहे — शिक्षणव्यवस्था हळूहळू आपला दर्जा, आकर्षण आणि समाजावरचा परिणाम गमावत आहे का? विद्यार्थी कंटाळलेले दिसतात. शिक्षक तणावाखाली आहेत. पालक चिंताग्रस्त आहेत. समाज निराश वाटतो.
परंतु हा केवळ शिक्षणसंस्थांचा अपयश आहे का? की हा समाजाच्या बदलत्या मूल्यांचा आरसा आहे? या प्रश्नाचे उत्तर सखोल विचारात दडलेले आहे.
गुणांच्या स्पर्धेत हरवलेले ज्ञान आजची शिक्षणपद्धती प्रामुख्याने परीक्षाकेंद्री झाली आहे. विद्यार्थ्यांचा अभ्यासाचा उद्देश ज्ञानसंपादन नसून गुणप्राप्ती झाला आहे. पाठांतर करून उत्तरे लिहिणे हीच “हुशारी” समजली जाते. परंतु गुण म्हणजे शिक्षण नाही.
ज्ञान म्हणजे शिक्षण. समज म्हणजे शिक्षण.
विचारशक्ती म्हणजे शिक्षण.
जेव्हा कुतूहलापेक्षा स्पर्धेला महत्त्व दिले जाते, तेव्हा शिकण्याचा आनंद हरवतो. ९५% गुण मिळवणारा विद्यार्थी जर जीवनातील समस्यांचे समाधान करू शकत नसेल, तर त्या शिक्षणाचा समाजाला किती उपयोग? शिक्षणाने प्रश्न विचारण्याची हिंमत दिली पाहिजे, केवळ उत्तरे पाठ करण्याची नाही. व्यवहार्य कौशल्यांचा अभाव
अनेक शाळा व महाविद्यालयांत सैद्धांतिक ज्ञानाला प्राधान्य दिले जाते; परंतु प्रत्यक्ष अनुभव, प्रकल्प, संशोधन, उद्योगाशी जोडलेले शिक्षण कमी दिसते. विद्यार्थी विज्ञान शिकतात, पण प्रयोग कमी करतात. व्यवसायशास्त्र शिकतात, पण उद्योजकतेचा अनुभव घेत नाहीत. तंत्रज्ञान शिकतात, पण नवकल्पना करण्याची संधी मिळत नाही. परिणामी, पदवी मिळते पण कौशल्य विकसित होत नाही. डिग्री वाढतात, पण रोजगार मिळत नाही.
शिक्षणाने विद्यार्थ्यांना केवळ परीक्षा नव्हे तर जीवन, करिअर आणि समाजासाठी सक्षम केले पाहिजे. प्रेरणेऐवजी ताण आजचे विद्यार्थी अभ्यासापेक्षा ताण अधिक अनुभवतात. जड अभ्यासक्रम, कोचिंग क्लासेस, सततची तुलना, अपयशाची भीती या सगळ्यामुळे मानसिक ताण वाढतो.
शिकणे आनंददायी असावे; भयदायक नाही.
प्रेरित विद्यार्थी वेगाने प्रगती करतो; दबावाखालील विद्यार्थी केवळ निभावून नेतो.
जेथे कुतूहल असते, तेथे गुणवत्ता वाढते.
जेथे भीती असते, तेथे रस कमी होतो.
मूल्यशिक्षणाची घट शिक्षण हे केवळ आर्थिक यशासाठी नसते; ते नैतिक विकासासाठी असते. प्रामाणिकपणा, सहानुभूती, शिस्त, सामाजिक जबाबदारी, पर्यावरणाची जाणीव — ही मूल्ये शिक्षणातून रुजली पाहिजेत. ज्ञान वाढले, पण शहाणपण कमी झाले तर समाज अस्थिर होतो.
कौशल्ये वाढली, पण नैतिकता कमी झाली तर प्रगती धोकादायक ठरते.
सत्य हे आहे की, समाजाला केवळ कुशल व्यक्ती नकोत, तर जबाबदार नागरिक हवेत.
वेगाने बदलणारे जग आणि संथ शिक्षणव्यवस्था आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल तंत्रज्ञान, जागतिकीकरण, उद्योजकता या क्षेत्रांत वेगाने बदल होत आहेत. पण अनेक शिक्षणपद्धती अजूनही जुन्या चौकटीत अडकलेल्या आहेत. विद्यार्थ्यांना आज आवश्यक आहे: समीक्षात्मक विचार,
संवादकौशल्य, अनुकूलता, नवोपक्रमाची वृत्ती,
डिजिटल साक्षरता. जर अभ्यासक्रम आधुनिक गरजांशी जुळत नसेल, तर परिणाम दुर्बल होणारच. शिक्षणाला काळानुसार विकसित व्हावे लागेल.
शिक्षकांचे महत्त्व:
शिक्षक हे शिक्षणव्यवस्थेचे कणा आहेत.
परंतु त्यांच्यावर प्रशासकीय कामाचा ताण, मर्यादित प्रशिक्षण, कमी प्रेरणा यामुळे गुणवत्ता प्रभावित होते. शिक्षकांना सन्मान, प्रशिक्षण आणि स्वातंत्र्य मिळाले तर शिक्षणाची गुणवत्ता आपोआप वाढेल. एका प्रेरणादायी शिक्षकाचा प्रभाव पिढ्यान्पिढ्या जाणवतो. शिक्षण आणि रोजगारातील अंतर अनेक विद्यार्थी उच्च शिक्षण पूर्ण करूनही बेरोजगार राहतात.
यामुळे शिक्षणावरील विश्वास कमी होतो.
शिक्षण आणि उद्योग यामध्ये मजबूत दुवा असणे आवश्यक आहे. इंटर्नशिप, उद्योजकता, कौशल्य प्रशिक्षण, संशोधन — हे सर्व अभ्यासक्रमाचा भाग झाले पाहिजेत.
जेव्हा विद्यार्थी शिक्षणाचा प्रत्यक्ष लाभ पाहतो, तेव्हा त्याचा उत्साह वाढतो.
शिक्षण म्हणजे राष्ट्रीय विकास
एका देशाची प्रगती त्याच्या शिक्षणव्यवस्थेवर अवलंबून असते. सशक्त शिक्षण निर्माण करते:
कुशल कामगारवर्ग, संशोधन व नवकल्पना,
आर्थिक स्थैर्य, सामाजिक सौहार्द, जबाबदार नेतृत्व, शिक्षणात गुंतवणूक करणारे देश दीर्घकाळ स्थिर आणि प्रगत राहतात. शिक्षण हा खर्च नाही ती राष्ट्राच्या भविष्याची गुंतवणूक आहे.
शिक्षण: केवळ माहिती नव्हे, तर परिवर्तन खरे शिक्षण म्हणजे माहितीचा संचय नाही;ते आहे अंतर्गत परिवर्तन. खरे शिक्षण: स्वतंत्र विचार शिकवतेनैतिक निर्णयक्षमता वाढवते, सामाजिक जाणीव निर्माण करते, आत्मविश्वास वाढवते, फक्त पदवीधारक तयार करणे पुरेसे नाही; राष्ट्रनिर्माते तयार करणे आवश्यक आहे. सामूहिक जबाबदारी, सुधारणा केवळ धोरणांमधून होत नाही. ती मानसिकतेतून होते. विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाची जबाबदारी घ्यावी. शिक्षकांनी प्रेरणा द्यावी. पालकांनी तुलना न करता प्रोत्साहन द्यावे.
समाजाने ज्ञानाचा सन्मान करावा. नेत्यांनी दीर्घकालीन दृष्टी ठेवावी. दोषारोपण बदल घडवत नाही. जबाबदारी बदल घडवते.
अंतिम सखोल निष्कर्ष शिक्षणातील रस कमी होतो जेव्हा उद्देश हरवतो.गुणवत्ता कमी होते जेव्हा मूल्ये दुर्लक्षित होतात. परिणाम कमी होतात जेव्हा कौशल्यांचा अभाव असतो.
समाजाला लाभ कमी होतो जेव्हा शिक्षण वास्तवापासून तुटते. परंतु ही स्थिती कायमची नाही.जागरूकता वाढली तर सुधारणा शक्य आहे. दृष्टी स्पष्ट झाली तर दिशा सापडते.
शिस्त आणि नीतिमत्ता आली तर गुणवत्ता वाढते. राष्ट्राची खरी ताकद त्याच्या अर्थव्यवस्थेत किंवा सैन्यात नाही; ती त्याच्या नागरिकांच्या विचारांमध्ये आणि चारित्र्यात असते.आणि हे दोन्ही घडते — शिक्षणातून.
प्रेरणादायी समारोप:
शिक्षण केवळ उपजीविकेचे साधन नाही;
ते जीवन जगण्याची कला आहे. ते आपल्याला शिकवते: कसे विचार करायचे, कसे वागायचे,
कसे नेतृत्व करायचे, कसे सेवा करायची,
कसे वाढायचे,
आज वर्गखोल्यांमध्ये बसलेली मुले उद्याचे धोरणकर्ते, शास्त्रज्ञ, डॉक्टर, शिक्षक, उद्योजक आणि नेते आहेत. जर आपण आज शिक्षण मजबूत केले, तर आपण उद्याचा देश मजबूत करू. शिक्षण उंचावले तर राष्ट्र उंचावेल. ज्ञान तेजस्वी झाले तर भविष्य उज्ज्वल होईल. शिक्षण ही केवळ व्यवस्था नाही, ती राष्ट्राच्या आत्म्याची ज्योत आहे. चला, आपण ती ज्योत अधिक तेजस्वी करूया.
रज्जक मानकर
(संशोधक)
