पासपोर्ट’ हा नागरिकत्वाचा अंतिम पुरावा नाही: परराष्ट्र मंत्रालयाचा महत्त्वाचा खुलासा

नवी दिल्ली:
भारतीय पासपोर्ट हे प्रामुख्याने एक ‘प्रवास दस्तऐवज’ (Travel Document) आहे आणि तो नागरिकत्वाचा अंतिम पुरावा मानला जाऊ शकत नाही, असा महत्त्वाचा खुलासा परराष्ट्र मंत्रालयाने केला आहे. या स्पष्टीकरणानंतर, “भारतीय नागरिकत्व नक्की कोणत्या कागदपत्रांद्वारे सिद्ध होते?” हा प्रश्न पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे. ‘टाइम्स ऑफ इंडिया’ने यासंदर्भातील सविस्तर बातमी दिली आहे.
१४ व्या ‘पासपोर्ट सेवा दिवसा’निमित्त आयोजित कार्यक्रमात बोलताना परराष्ट्र मंत्रालयाच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले की, पासपोर्ट हा परदेशात भारतीय नागरिकांची ‘राष्ट्रीयत्व’ (Nationality) प्रमाणित करतो, परंतु तो नागरिकत्वाचा (Citizenship) थेट किंवा अंतिम पुरावा मानला जाऊ शकत नाही.
परदेशात तुम्ही भारतीय आहात हे सिद्ध करण्यासाठी पासपोर्ट उपयुक्त असला, तरी तो नागरिकत्वाचा अंतिम दस्तऐवज नाही. ‘पासपोर्ट कायदा १९६७’ च्या कलम २० नुसार, जर केंद्र सरकारला जनहितार्थ आवश्यक वाटले, तर ते कोणत्याही परदेशी व्यक्तीलाही भारतीय पासपोर्ट जारी करू शकते. याच कारणामुळे पासपोर्टला नागरिकत्वाचा अंतिम पुरावा मानले जात नाही.
याव्यतिरिक्त, गेल्या वर्षी सर्वोच्च न्यायालयानेही स्पष्ट केले होते की, मतदार यादीत नाव नोंदवण्यासाठी ‘आधार कार्ड’ हा नागरिकत्वाचा एकमेव किंवा अंतिम पुरावा मानला जाऊ शकत नाही. फक्त आधार कार्डच्या आधारे नागरिकत्व ठरवण्याची मागणी न्यायालयाने फेटाळून लावली होती.
नागरिकत्वाशी संबंधित काही महत्त्वाचे मुद्दे:
१. भारतीय नागरिकत्व कसे मिळवता येते?
‘नागरिकत्व कायदा १९५५’ अंतर्गत भारतीय नागरिकत्व पाच प्रकारे मिळवता येते:
* जन्माद्वारे (By Birth)
* वंशावळीद्वारे (By Descent)
* नोंदणीद्वारे (By Registration)
* नॅचरलायझेशनद्वारे (Naturalization)
* भारताने एखादा प्रदेश समाविष्ट केल्यास (By Incorporation of Territory)
२. नागरिकत्व सिद्ध करण्यासाठी एखादे एकच दस्तऐवज आहे का?
नाही. भारत सर्व नागरिकांसाठी असे कोणतेही एक ‘युनिव्हर्सल’ दस्तऐवज जारी करत नाही, जे नागरिकत्वाचा अंतिम पुरावा असेल. संबंधित व्यक्तीने ज्या पद्धतीने नागरिकत्व मिळवले आहे, त्यानुसारच नागरिकत्व सिद्ध होते.